EK-18 Nedir? GES ve RES'te Şebeke Bağlantı Kriterleri

Güneş (GES) ve rüzgar (RES) santrali projelerinde sıkça duyulan kavramlardan biri EK-18'dir. Bu yazıda EK-18'in ne olduğunu, hangi santralleri ilgilendirdiğini ve kompanzasyonla ilişkisini sade bir dille açıklıyoruz. Konu teknik ve mevzuata bağlı olduğundan, proje bazında güncel yönetmelik metninin ve ilgili şebeke işletmecisinin görüşünün esas alınması gerektiğini baştan belirtelim.

EK-18 Nedir?

EK-18, Elektrik Şebeke Yönetmeliği'nin, rüzgar ve güneş enerjisine dayalı üretim tesislerinin şebeke bağlantı kriterlerini düzenleyen ekidir. Klasik santrallerden farklı olarak invertör tabanlı çalışan bu santrallerin, şebekenin güvenliği ve kararlılığı için belirli teknik davranışları sergilemesi beklenir.

EK-18 Hangi Konuları Düzenler?

• Arıza sırasında şebekede kalma (fault ride-through): Şebekede gerilim çökmesi yaşandığında santralin belirli sınırlar içinde devreden çıkmadan çalışmaya devam etmesi.
• Arıza anında reaktif akım desteği: Gerilim düştüğünde şebekeye hızlı şekilde reaktif destek sağlanması.
• Arıza sonrası aktif güç toparlanması: Gerilim normale döndükten sonra aktif gücün belirli bir hızla geri kazanılması.
• Sürekli reaktif güç kapasitesi: Normal işletmede santralin belirli bir reaktif güç aralığında çalışabilmesi.
• Gerilim kontrolü: Bağlantı noktasında gerilimin ayarlanabilir eğimle (droop) desteklenmesi.
• Aktif güç değişim hızı ve frekans tepkisi: Frekans yükseldiğinde aktif gücün belirli kurallara göre azaltılması.

Hangi Santraller Kapsamdadır?

EK-18 kriterleri, iletim veya dağıtım sistemine bağlanan rüzgar ve güneş santralleri için uygulanır. Kapsam ve güç eşikleri santral tipine ve bağlantı seviyesine göre değişebileceğinden, her proje için güncel yönetmelik metni ve şebeke işletmecisinin (TEİAŞ veya ilgili dağıtım şirketi) görüşü kontrol edilmelidir.

EK-18 ile Tüketici Reaktif Sınırları Aynı Şey mi?

Hayır. Bu sık karıştırılan bir konudur:

• Tüketiciler için reaktif sınırlar, tesisin şebekeden çektiği reaktif enerjinin aktif enerjiye oranıyla ilgilidir ve aşılırsa reaktif enerji bedeli doğar. Bu konuyu Reaktif Ceza Nedir? yazımızda anlattık.
• EK-18 ise üretim santrallerinin şebekeyi destekleme kabiliyetiyle ilgili teknik bağlantı kriterlerini düzenler.

EK-18 ve Kompanzasyon İlişkisi

Santralin bağlantı noktasında istenen reaktif güç kapasitesi her zaman yalnızca invertörlerle karşılanamayabilir. Trafolar ve uzun kablolar da reaktif güç tüketir veya üretir. Bu nedenle bazı projelerde:

• İnvertörlerin reaktif güç kapasitesi artırılır veya ek invertör kapasitesi kurulur,
• OG seviyesinde kondansatör/reaktör grupları gibi ek kompanzasyon sistemleri tesis edilir,
• Hızlı tepki gereken durumlarda STATCOM / SVC gibi dinamik kompanzasyon çözümleri değerlendirilir.

Tüm bu ekipmanlar, santralin PPC (Power Plant Controller – Santral Kontrolörü) tarafından koordineli olarak yönetilmelidir.

Uygunluk Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

1. Santralin elektriksel modeli; invertörler, trafolar, kablolar ve kompanzasyon ekipmanlarıyla birlikte simülasyon yazılımlarında (ör. DIgSILENT PowerFactory, PSS/E) oluşturulur.
2. EK-18'deki kriterler simülasyonlarla tek tek test edilir.
3. İnvertörlerin ve PPC'nin dinamik modelleri üreticiden temin edilerek çalışmaya dahil edilir.
4. Eksik kalan reaktif kapasite için ek kompanzasyon çözümü boyutlandırılır.
5. Sonuçlar raporlanarak ilgili şebeke işletmecisine sunulur; saha testleriyle doğrulanır.

Proje Başında Nelere Dikkat Edilmeli?

• İnvertör seçiminde EK-18'e uygunluk ve dinamik model temini şartı aranmalıdır.
• PPC'nin tüm kontrol fonksiyonlarını (reaktif güç, gerilim, aktif güç ve frekans kontrolü) desteklediği doğrulanmalıdır.
• Uygunluk çalışmaları ekipman siparişlerinden önce yapılmalı; sonradan ek yatırım riski azaltılmalıdır.

Sık Sorulan Sorular

EK-18 çatı GES'lerini de kapsar mı?

Kapsam, santralin tipine, gücüne ve şebekeye bağlantı şekline göre değişir. Tüketim tesisine bağlı küçük çatı sistemleri ile şebekeye doğrudan bağlanan lisanslı santrallerin yükümlülükleri farklıdır; proje bazında güncel mevzuat ve şebeke işletmecisinin görüşü esas alınmalıdır.

EK-18 uygunluğu için hangi belgeler gerekir?

Genellikle santralin elektriksel ve dinamik modelleri, invertör ve PPC dinamik modelleri, simülasyon raporları ve saha test sonuçları istenir. Talep edilen belge seti şebeke işletmecisine göre farklılık gösterebilir.

İnvertörler tek başına EK-18'i karşılar mı?

Bazı projelerde evet; ancak trafo ve kablolardan kaynaklanan reaktif güç ihtiyacı nedeniyle invertör kapasitesi yetmeyebilir. Bu durumda ek invertör kapasitesi veya OG seviyesinde kompanzasyon sistemleri gerekir.

PPC nedir?

Power Plant Controller (santral kontrolörü), santralin bağlantı noktasındaki ölçümlere göre invertörleri ve varsa ek kompanzasyon ekipmanlarını yöneterek aktif güç, reaktif güç, gerilim ve frekans kontrolünü sağlayan sistemdir.

Ceritoğlu Enerji Desteği

Ceritoğlu Enerji olarak GES EPC projelerinde invertör, trafo merkezi, OG hücre ve kompanzasyon ekipmanlarının şebeke bağlantı gereksinimlerine uygun seçimi ve kurulumu için mühendislik desteği sağlıyoruz. Tamamladığımız santraller için GES EPC referanslarımıza, kompanzasyon çözümlerimiz için Kompanzasyon Panosu sayfamıza göz atabilirsiniz.